HSG Filmi (Histerosalpingografi) 2026: Rahim Filmi Rehberi, Nasıl Yapılır, Yorumu

HSG Filmi (Histerosalpingografi) Nedir?

Histerosalpingografi (HSG), "hystero" (uterus) + "salpingo" (tuba) + "graphy" (görüntüleme) sözcüklerinden gelir. Serviksten yerleştirilen ince kateter ile uterus kavitesine iyodlu radyoopak kontrast madde verilir; X-ray floroskopi ile kontrastın uterus içindeki dağılımı ve tubalardan periton boşluğuna geçişi gerçek zamanlı olarak görüntülenir. Klasik ve halen yaygın kullanılan bir infertilite değerlendirme yöntemidir.

Halk arasında "rahim filmi" veya "uterus filmi" olarak da bilinen HSG, 100 yılı aşkın süredir kadın infertilite tanısında yer almaktadır. 2026'da radyasyonsuz alternatiflerin (HyFoSy, HyCoSy) yaygınlaşmasına rağmen HSG hâlâ birçok merkezde tercih edilen yöntemdir; özellikle yağ bazlı kontrast (Lipiodol) ile terapötik etkisi kanıtlanmıştır.

HSG Kimlere Yapılır?

• İnfertilite değerlendirmesinin ilk basamağı (normal semen analizi ve ovulasyon varlığında).
• IUI (intrauterin inseminasyon) öncesi zorunlu.
• IVF öncesi tuba ve kavite değerlendirmesi.
• Tekrarlayan gebelik kaybı — uterin anomali taraması.
• Önceki PID, ektopik gebelik veya pelvik cerrahi öyküsü.
• Tubal ligasyon geri çevirme cerrahisi planlaması.
• Anormal uterin kanama nedeninin araştırılması.
• Açıklanamayan infertilite (Lipiodol HSG hem tanısal hem terapötik).

HSG Kontrendikasyonları

• Gebelik (mutlak).
• Aktif pelvik enfeksiyon (PID) — akut faz.
• Aktif vajinal veya uterin kanama.
• İyot alerjisi (yağ ve su bazlı kontrastlarda).
• Ciddi böbrek yetmezliği (relatif).
• Hipertiroidi (dekompanse) — iyodlu kontrast.
• Yakın zamanda pelvik cerrahi (2-3 ay).

HSG Ne Zaman Çekilir?

İdeal zamanlama menstrüel siklusun 6-10. günleridir. Bunun nedenleri:

• Adet bitmiş, endometrium ince — patolojiler net görülür.
• Ovulasyondan önce olduğu için gebelik ekarte.
• Erken foliküler faz — hormonal olarak stabil.
• Adet döneminde yapılırsa kanama ile kontrast karışır, retrograd akış riski.

Menstrüel düzensizliği olan hastalarda gebelik testi (beta-hCG) ile önce gebelik ekarte edilmeli, sonra planlanmalıdır.

HSG Nasıl Yapılır? — Adım Adım

1. İşlem Öncesi Hazırlık

• Beta-hCG negatif doğrulama.
• Klamidya/gonore taraması (özellikle risk grubunda).
• İyot alerjisi sorgusu.
• İşlem öncesi 1 saat: İbuprofen 400-600 mg veya diklofenak 50 mg (ağrı için).
• Anksiyetesi yüksek hastalarda: Alprazolam 0.5 mg (opsiyonel).
• PID/hidrosalpinks öyküsü varsa: Doksisiklin 100 mg × 2/gün, 5 gün profilaksi.
• Hafif yemek yenebilir; ciddi açlık gerekmez.
• Duş alınmış, cinsel ilişki 2-3 gün önce yok.

2. Pozisyon ve Erişim

• Litotomi pozisyonu (jinekolojik masa).
• Perine sterilizasyonu.
• Spekülum ile serviks görüntülenir.
• Serviks antiseptik solüsyonla silinir.

3. Kateter Yerleştirme

• İnce plastik kateter (5-8 Fr) veya metalik kanül serviks ostiumuna yerleştirilir.
• Balonlu kateter (HSG kateter) tercihi: Uterusta balon şişirilerek serviks kapatılır, kontrast kaçağı önlenir.
• Kateter yerleşimi minimal ağrılıdır.

4. Kontrast Enjeksiyonu ve X-ray

• 10-20 mL iyodlu kontrast yavaşça enjekte edilir.
• Floroskopi ile gerçek zamanlı görüntüleme.
• 4-6 spot film çekilir: erken doluş, tam doluş, geç faz (24 saat sonra bazen).
• Kontrast tubalardan periton boşluğuna geçişi izlenir.

5. İşlem Sonrası

• Kateter çıkarılır, hasta 10-15 dk gözlem altında.
• Hafif kramp ve spotting beklenir (1-2 gün).
• Ped kullanımı (tampon değil).
• 24-48 saat cinsel ilişki, banyo (küvet) önerilmez.
• NSAID ile ağrı kontrolü.
• Ateş, şiddetli ağrı veya kötü kokulu akıntıda derhal doktora başvuru.

HSG Kontrastları — Yağ vs Su Bazlı

Su Bazlı İyodlu Kontrast

• Örnekler: İohexol, iopamidol, iodixanol.
• Hızlı absorbe olur (dakikalar).
• Detaylı morfolojik görüntü.
• Post-HSG fertilite artışı sınırlı.
• Alerjik reaksiyon riski minimal.

Yağ Bazlı Kontrast (Lipiodol)

• Etil ester haşhaş yağı + iyot.
• Yavaş absorbe olur (haftalar-aylar).
• Terapötik etki: 6 ayda %10-15 spontan gebelik artışı (H2Oil çalışması, 2017; 2025-2026 meta-analizler).
• Etki mekanizması: Peritoneal makrofaj modülasyonu, tubal müköz tıkacın temizlenmesi, endometrial reseptivite artışı.
• Endikasyon: Açıklanamayan infertilite, endometriozis-ilişkili infertilite, seçilmiş genç hastalar.
• Kontrendikasyon: İyot/haşhaş yağı alerjisi, ciddi tubal blok, hidrosalpinks (retansiyon riski).
• 2026 ESHRE Lipiodol HSG'yi açıklanamayan infertilitede diagnostik + terapötik seçenek olarak önermektedir.

HSG Sonuçlarının Yorumu

1. Normal HSG

• Uterus kavitesi üçgen şekilli, düzgün konturlu.
• Her iki tuba açık; kontrast fimbriyal uçtan periton boşluğuna serbestçe geçer.
• Kontrast periton boşluğuna yayılır (perikolonik, subdiafragmatik).
• Uterus dış konturunda çentik veya asimetri yok.

2. Uterin Kavite Patolojileri

• Endometrial polip: Dolum defekti, düzgün sınırlı, sabit.
• Submukoz myom: Dolum defekti, yuvarlak, sabit.
• İntrauterin sineşi (Asherman): Düzensiz dolum defektleri, kavite küçülmesi.
• Septat uterus: Kavite iki loba ayrılmış; dış kontur normal (3D US ile doğrulama gerekir).
• Bikornuat uterus: Kavite iki loba ayrılmış; dış kontur çentikli.
• Arkuat uterus: Fundus içeri doğru hafif çentikli.
• Unikornuat uterus: Muz şeklinde tek kavite.
• Adenomyozis: Miyometriuma uzanan divertikül benzeri kontrast birikimleri.

3. Tubal Bulgular

• Bilateral açık tuba: Normal; her iki tubadan periton boşluğuna serbest geçiş.
• Unilateral proksimal tıkanıklık: Kornual bölgede spazm veya gerçek tıkanıklık; %20 yalancı pozitif — laparoskopi doğrulaması.
• Unilateral distal tıkanıklık: Fimbriyal bölgede kontrast birikimi; peritubal adezyon.
• Bilateral tıkanıklık: Doğrudan IVF endikasyonu.
• Hidrosalpinks: Tubanın dilate, sıvı ile dolu görünmesi; IVF öncesi cerrahi endikasyonu.
• Salpenjitis isthmica nodosa (SIN): İsthmik bölgede küçük divertiküler kontrast birikimi; tuberküloz veya kronik salpenjit sekeli.
• Tubal loop / kink: Peritubal adezyon işareti.

4. Ek Bulgular

• Kontrast intravazasyonu (venöz/lenfatik) — klinik önemi genellikle yok.
• Peritoneal serbest kontrast — normal.
• Loculated kontrast — pelvik adezyon.

Post-HSG "Tubal Flushing" Etkisi

HSG sırasında tubaların kontrast ile yıkanması müköz tıkacı temizler, tubal siliyer aktiviteyi uyarır ve prostaglandin salımını artırır. Yağ bazlı Lipiodol ile bu etki daha belirgindir çünkü peritoneal makrofaj fonksiyonunu değiştirir ve embriyo-toksik faktörleri azaltır. H2Oil (2017) çalışması ve 2025-2026 meta-analizleri Lipiodol HSG sonrası 6 aylık spontan gebelik artışını %10-15 olarak göstermiştir. HyFoSy köpük kontrast sonrası da benzer, daha küçük bir etki gözlenir.

Radyasyon Dozu ve Güvenlik

• Ortalama efektif doz: 1-3 mSv (yıllık doğal maruziyet ~3 mSv'ye eşdeğer).
• ALARA prensibi: Doz minimuma indirilmelidir.
• Modern floroskopi cihazlarında darbeli mod ve düşük doz teknikleri.
• Gebelik ekarte edilmişse over hasarı riski ihmal edilebilir.
• Ancak radyasyondan kaygılananlar için HyFoSy alternatifi önerilir.

Ağrı Yönetimi

HSG en çok kaygılanılan konu olan ağrı için modern yaklaşımlar:

• İşlem öncesi 1 saat: İbuprofen 400-600 mg veya diklofenak 50 mg.
• Balonlu kateter ile serviks travması azaltılır.
• Yavaş kontrast enjeksiyonu (uterin distansiyon azaltır).
• Anksiyete için opsiyonel alprazolam 0.5 mg.
• Deneyimli operatör ile toplam süre kısaltılır.
• Ciddi ağrıda topikal veya paraservikal lidokain (nadir).
• Ağrı skoru: Çoğu hasta VAS 3-5/10; ciddi ağrı <%5.

Komplikasyonlar

• Kramp/ağrı: En sık, geçici.
• Spotting/kanama: Hafif, 1-2 gün.
• Vazovagal reaksiyon: Bradikardi, hipotansiyon, senkop; Trendelenburg pozisyonu ve IV sıvı ile düzelir.
• Pelvik enfeksiyon (PID): %0.5-1.5; hidrosalpinks veya öykülü hastalarda daha yüksek.
• İyot alerjisi: Nadir; anafilaksi çok nadir. Premedikasyon gerekebilir.
• Kontrast intravazasyonu: Genellikle asemptomatik; nadiren pulmoner embolizm (yağ bazlı ile).
• Uterin perforasyon: Çok nadir; kateter yerleşiminde.
• Radyasyon: Düşük doz; ihmal edilebilir risk.

HSG vs Diğer Görüntüleme Yöntemleri

Özellik	HSG	HyFoSy	Laparoskopi + Kromo
Radyasyon	Var (1-3 mSv)	Yok	Yok
Ofis	Hayır	Evet	Hayır (OR)
Anestezi	Yok	Yok	Genel
Duyarlılık	%85	%95	%100
Kavite değerlendirmesi	Orta	Mükemmel	Sınırlı
Terapötik etki	Var (Lipiodol)	Sınırlı	Var (adezyoliz)
Maliyet	Düşük	Orta	Yüksek
İyot alerjisi	Kontrendike	Güvenli	Güvenli

Sık Yapılan Hatalar

• Gebelik ekarte edilmeden HSG yapmak.
• Adet döneminde çekmek (retrograd akış).
• Proksimal spazmı gerçek tıkanıklık kabul edip cerrahiye yönlendirmek.
• Hidrosalpinks tespit edildikten sonra IVF öncesi salpenjektomi yapmamak.
• Septat/bikornuat ayrımını 3D US olmadan yapmak.
• NSAID premedikasyon vermemek → hasta tolere edememesi.
• PID öyküsünde antibiyotik profilaksisi atlamak.
• Sadece HSG ile kavite patolojisini gözden kaçırmak.

Vaka Örnekleri

Vaka 1: Normal HSG + Lipiodol → spontan gebelik

29 yaşında, 2 yıllık açıklanamayan infertilite. Normal semen analizi, ovulasyon var. Lipiodol HSG: Bilateral tuba açık, kavite normal. 4 ay sonra spontan gebelik.

Vaka 2: Bilateral distal tıkanıklık + hidrosalpinks

34 yaşında, geçmiş PID. HSG: Bilateral distal tıkanıklık, sol hidrosalpinks. Sol laparoskopik salpenjektomi + doğrudan IVF. İlk siklusta gebelik.

Vaka 3: Septat uterus + RPL

31 yaşında, 3 first trimester kayıp. HSG: Kavite Y şeklinde ayrılmış. 3D US ve MRG doğrulama: U2 septat. Ofis histeroskopik septum rezeksiyonu. Sonraki gebelik term canlı doğum.

2026'da Yapay Zeka ve HSG

• AI destekli HSG imaj analizi: Tıkanıklık lokalizasyonu, hidrosalpinks otomatik saptaması.
• Derin öğrenme ile uterin anomali sınıflaması.
• Otomatik radyasyon doz optimizasyonu.
• Klinik karar destek: HSG + AMH + yaş → cerrahi vs IVF önerisi.
• Post-HSG "flushing effect" tahmini.

2026 Kılavuzları ve Referanslar

• ESHRE Guideline: Female Infertility Investigation, 2026 Update.
• ASRM Committee Opinion: Diagnostic Evaluation of the Infertile Female, 2026.
• NICE Guideline NG73: Fertility Problems, 2026.
• H2Oil Trial (2017) + 2025-2026 Meta-analyses on Oil-Based Contrast.
• RCR (Royal College of Radiologists) HSG Standards, 2026.
• TSRM Kılavuzu, 2026.

Sonuç

HSG filmi (histerosalpingografi), 2026'da hâlâ değerini koruyan klasik infertilite değerlendirme yöntemidir. Yağ bazlı Lipiodol HSG'nin post-işlem fertilite artışı kanıtlanmıştır ve özellikle açıklanamayan infertilitede tanısal-terapötik ikili değere sahiptir. Ancak radyasyon ve iyot alerjisi endişesi olan hastalarda 2026 ESHRE önerisi olan HyFoSy (köpük kontrast sonografi) tercih edilmelidir. HSG sonuçları mutlaka klinik bağlam, 3D ultrason, gerekirse MRG ve histeroskopi ile birlikte değerlendirilmeli; hidrosalpinks saptandığında IVF öncesi salpenjektomi planlanmalıdır. Deneyimli bir radyolog ve üreme endokrinoloğunun bütünleşik değerlendirmesi başarılı fertilite planlamasının anahtarıdır.